بيوفيدبك(Biofeedback)

واژه بيوفيدبك يا پسخوراند زيستي عبارت كوتاه‌تري براي مفاهيم فيدبك خارجي سايكوفيزيولوژيك است. اين تكنيك با بكارگيري مفاهيمي از علوم مختلف در دهه 1950 مورد استفاده قرار گرفته و به تدريج رواج يافت و نهايتاً در 1969 به اين نام شناخته شد.

ايده‌هاي متعددي از علوم مختلف من‌جمله يافته‌هاي مطالعاتي كه در زمينه شرطي‌سازي دستگاه عصبي خودكار (ANS)[1] ، سايكوفيزيولوژي، رفتار درماني، راهبردهاي كنترل استرس، مهندسي پزشكي و سايبرنتيك انجام يافته به پرورش مدل كاربردي بيوفيدبك و شكل‌گيري آن به شكل امروزي كمك كرده است. اما اصلي‌ترين حوزه تعريف كننده بيوفيدبك، علم سايبرنتيك مي‌باشد كه بطور مستقيم به تعريف پردازش اطلاعات و ارائه فيدبك در سيستم‌هاي گوناگون مي‌پردازد.

طبق يكي از اصول پايه سايبرنتيك، فرد نمي‌تواند تغييري را كنترل نمايد مگر آنكه اطلاعات لازم از آن متغير را دريافت نمايد. اين اطلاعات را فيدبك مي‌نامند. اصل ديگري نيز بيان مي‌دارد كه وجود بيوفيدبك يادگيري را ممكن مي‌سازد. در بيوفيدبك كاربردي، هدف اصلي، بالا بردن آگاهي شخص نسبت به آنچه در بدن و حتي مغزش به وقوع مي‌پيوندد و افزايش قدرت كنترل بر آن است. با ارائه اين تكنيك، افراد فيدبك‌هاي واضح و مستقيمي را از سيستم فيزيولوژي‌شان دريافت مي‌دارند كه به آن‌ها در كنترل عملكرد اين سيستم كمك مي‌نمايد. به عنوان مثال، با استفاده از دستگاه EMG [2]، شخص در مورد فعاليت ماهيچه‌ها و ميزان انقباض آن‌ها آگاهي مي‌يابد و با استفاده از فيدبك عيني كه از دستگاه EMG دريافت مي‌كند، خواهد توانست كنترل بهتري در كاهش، افزايش و تنظيم انقباض عضلاتش داشته باشد. آنچه در روان‌شناسي رفتاري به عنوان شرطي‌سازي كنش‌گر تعريف شده و از اصول اوليه يادگيري دانسته شده است در سايبرنتيك نوعي ارائه فيدبك ناميده مي‌شود. فيدبك‌هايي كه از نتايج مثبت و منفي يك رفتار بدست مي‌آيند مي‌توانند موجود را شرطي‌نموده و يا تغيير رفتار را ايجاد كنند. به همين دليل بسياري از متخصصين به ويژه روان‌شناسان، بيوفيدبك را نوعي يادگيري عاملي مي‌دانند و يا با ديدگاه شناختي آن را به عنوان مدلي از پردازش اطلاعات در سيستم شناختي تعريف مي‌نمايند. علاوه بر تحقيقات انجام شده در علوم اعصاب، رفتار و سايبرنتيك، عوامل فرهنگي نيز در پيدايش و رشد بيوفيدبك بسيار مؤثر بوده‌اند كه از مهم‌ترين آن‌ها به كاربرد روش‌هاي آرام‌سازي بايد اشاره نمود. روش‌هاي مختلف آرام‌سازي عمدتاً ريشه در فرهنگ شرقي داشته و به ويژه در مكاتب يوگا[3] و ذن[4] آموزش داده شده‌اند. يوگي‌ها و اساتيد ذن طي مراقبه‌هاي عميق قادر هستند تغييرات چشمگيري را در فيزيولوژي طبيعي‌شان ايجاد نمايند. از همين رو برخي از متخصصين از بيوفيدبك، كه هدفش داشتن كنترل بيشتر بر تغييرات فيزيولوژي است، به عنوان «يوگاي غرب» يا «ذن الكتريكي» نام مي‌برند. از سويي حوزه مهمي از رفتار درماني به تحقيقات در زمينه استرس و علائم جسمي ايمونولوژيك ناشي از آن اختصاص دارد. در بسياري از سيستم‌هاي كنترل استرس، به ايجاد آگاهي نسبت به علائم ناشي از استرس و در مقابل، وضعيت داشتن آرامش پرداخته مي‌شود. در واقع مدل‌هاي مختلف آرام‌سازي پيش‌رونده و يا خودآموزي آرام‌سازي و يا افزايش تمركز ذهني به ايجاد هماهنگي فيزيولوژيك و افزايش آرامش ذهني مي‌پردازند (Schwartz, E & Andrasik , F, 2002). بيوفيدبك براين نكته تأكيد دارد كه انسان قادر است بطور ارادي بر عملكرد سيستم خودكار چشمي تأثير بگذارد. آنچه بيوفيدبك را از روش‌هاي آرام‌سازي و تمركزي متمايز مي‌سازد و از اجزاي اصلي آن به حساب مي‌آيد استفاده از ابزار و ماشين‌هاي مختلفي است كه به دريافت فيدبك و داشتن درك بهتر و نهايتاً اعمال كنترل بيشتر بر فرايندهايي نظير انقباض عضلات، دماي پوست، ضربان قلب، فشار خون و... كمك مي‌نمايند.

بيوفيدبک

 استفاده از توانائی ذهن براي بهبود وضعيت سلامت بدن

گر چه ذهن و توانايي ذهن قادر به رفع کامل علائم بيماري ها نيست ولي استفاده از قدرت ذهن تا حد زيادي مي تواند اين علائم را کاهش دهد . بيوفيدبک يکي از زيرگروه هاي طب مکمل است و هدف آن تأثير بر پاسخ هاي غيرارادي بدن مي باشد . عمده فعاليت هاي غيرارادي بدن شامل موارد زير است :

·         فعاليت مغز

·         فشارخون

·         اسپاسم و انقباض عضلاني

·         تعداد ضربان قلب

هر گاه فرد شناخت کافي نسبت به اين موارد داشته و بتواند کنترلي بر آنها اعمال نمايد مي تواند از روش بيوفيدبک براي درمان حملات هراس ، تخفيف سردردهاي ميگرني و درمان بي اختياري ادرار استفاده نمايد . حتي اگر فرد بيماري خاصي هم نداشته باشد بيوفيدبک به حفظ و ارتقاء سلامت او کمک خواهد کرد .

* بيوفيدبک به کنترل و درمان چه بيماريهايي کمک مي کند ؟

بيوفيدبک بر حدود ۱۵۰ بيماري مؤثر است که از آن جمله مي توان از بيماريهاي زير نام برد: .

·         آسم

·         بيماري رينود

·         بيماري روده تحرک پذير

·         گر گرفتگي شديد

·         تهوع و استفراغ هاي ناشي از شيمي درماني

·         بي اختياري ادرار

·         انواع سردرد

·         ضربان هاي قلبي نامنظم

·         فشار خون بالا

·         صرع

تحقيقات مفصلي براي تعيين اثر درماني بيوفيدبک بر فشارخون هاي بالا با منشاء ناشناخته در جريان است .

در يک جلسه بيوفيدبک چه اتفاقي مي افتد ؟

روش هاي بيوفيدبک را مي توان در درمانگاه ها ، مراکز درماني و بيمارستان ها بکار برد . بدين ترتيب که درمانگر حس گرهاي الکتريکي را به نقاط مختلف بدن متصل مي کند . اين حس گرها ، پاسخ هاي فيزيولوژيک بدن به استرس هايي نظير انقباض عضلاني حين دردهاي تنشي را نشان مي دهد . اين انقباض ها بوسيله ابزار صوتي يا تصويري به بيمار نشان داده مي شوند و فرد کاملاً در جريان واکنش هاي بدن خود مثل انقباض های دردناک قرار گرفته و متوجه ارتباط بين انقباض ها با ايجاد درد مي شود.

قدم بعدي فرا گرفتن برانگيختن واکنش هاي مثبت در بدن مي باشد . خود بيمار در اين مرحله بايد ياد بگيرد هنگامي که در معرض استرس هاي جسمي يا رواني قرار مي گيرد ، هر عضله از عضلات بدن را چگونه ريلکس نمايد . هدف نهايي  اين است که فرد بتواند در خارج از مرکز درماني نيز بدون استفاده از ابزار و وسايل ، اين پاسخ هاي مثبت را ايجاد نمايد .

انواع بيوفيدبک

درمانگر براي جمع آوري اطلاعات مربوط به پاسخ بدن بيمار بسته به نوع بيماري و شرايط موجود از تکنيک هاي متعددي مي تواند استفاده نمايد . از آن جمله مي توان به اين ابزارها و تکنيک ها اشاره نمود .

* الکتروميوگرام ( EMG ) : دستگاهي که براي اندازه گيري انقباض عضلاني بکار مي رود . با بارز و نمايان کردن اين انقباضات به خود بيمار ، او متوجه دردهاي خود شده و مي تواند آنها را کنترل نمايد .

EMG در درمان دردهاي پشت ، سردرد ، درد گردن و دندان قروچه مؤثر است . همچنين در تخفيف شرايط استرس زا بدتر مي شوند . در شرايطي مثل آسم و زخم هاي معده مؤثر است .

* بيوفيدبک حرارت بدن :

حس گرهايي که به انگشتان دست ها يا پاها متصل مي گردند . دماي بدن را مي سنجند - معمولاً دماي بدن به هنگام استرس کاهش مي يابد  و بنابراين ثبت دماهاي کاهش يافته مبنايي براي شروع تحريکات مثبت و ريلکس کردن عضلات خواهد بود . اين تکنيک در درمان بيماري رينود و حملات ميگرن مؤثر است .

* ثبت کننده هاي فعاليت گالوانيک پوست

با ثبت فعاليت غدد عرق و ميزان تحريک پوست که در شرايط استرس ، افزايش مي يابند مي توان به درمان بيماري هاي هيجاني نظير هراس ها ، اضطراب و لکنت زبان کمک کرد .

 * الکتروانسفالوگرام ( EEG)

اين دستگاه فعاليت الکتريکي امواج مغزي را در شرايط مختلف مثل بيداري ، ريلکس بودن ، آرامش ، خواب سبک و خواب عميق اندازه  مي گيرد .

اگر چه هنوز در مورد اين که چرا روش هاي بيوفيدبک در درمان برخي بيماريها مؤثرند مجهولات فراواني وجود دارد ولي استفاده از آن بطور روزافزوني در حال افزايش است . عليرغم تأثيرات مثبت فراوان در موارد معدودي از جمله تداخل با سطح خوني داروي انسولين ، بايد توجه و دقت کافي به هنگام استفاده از تکنيک هاي بيوفيدبک معمول گردد. .

منابع:  www2.irib.ir  & dezmed.com